گيلان قبل از اسلام
هزار سال پيش از ميلاد مسيح سرزمينهاى پر جنگل كاسپيان و كادوسيان و گلان (گيلان) در شمال خاك ماد قرار داشت. هفتصد سال پيش از ميلاد مسيح (تقريبا 150 سال قبل از دولت هخامنشيان) در مجاورت كرانههاى درياى خزر (كاسپى) و بخش سفلاى دره امردوس (قزل اوزن ـ سفيدرود) و نقاط شمالى آن پادشاهان مستقل كوچكى وجود داشتند كه بعدها به نام «گلها»، «كادوسيان» و «كاسپيان» و غيره خوانده شدند.
در حدود سال 672ـ674 پيش از ميلاد بخشى از كشور ماد به نام پادشاهى اسكيتها يا سكايان وجود داشته (دو بخش ديگر آن ماد اصلى و ماننا بوده) و اكثر مردم آن بخش غير اسكيت بودهاند. كاسپيان و كادوسيان و غيره نيز كه اسكان يافته و غير صحرانشين يا قبايل دامدار كوهستانى بودهاند جزو اين پادشاهى شمرده مىشدند. بعضى از محققان عقيده داشتند كه كادوسيان و گلان نام يك قبيله است و يونانيان گلان را به نام كادوسى (كه شايد نام يكى از قبايل گيل بوده كه يونانيان با آنان آشنا شده بودند) مىخواندهاند؛ ولى مردم مشرق اينان را «گيلان» مىناميدند.
كاسپيان (كاسيان) كه از دوران باستان، يونانيان درياى كنونى خزر را به نام ايشان ناميدهاند ـ در مجاورت كرانه غربى آن دريا زندگى مىكردهاند و به تدريج در ديگر اقوام مستحيل گشتند و سرزمين ايشان را اقوام آريايى گرفتند و جمعى از آنان نابود گشتند و عدهاى نيز به تازه واردان پيوستند.
كادوسيان (گلان) ساكن در شمال غربى البرز در كوهستانها و جلگه فاصل ميان كوه و دريا (سرزمين گيلان) مردمى جنگجو و استقلال طلب بودند و همان عواملى كه بعدها نفوذ عرب و مغول را به خطه گيلان دچار دشوارى ساخت، نفوذ قبايل آريايى زبان را هم بدان سرزمين دستخوش كندى كرد. اسلاف ديلميان و گيلانيان (كادوسيان و گلان) مردمى مستقل و سركش بودند و هرگز سر به فرمان بيگانه خم نكردند.
محمدهزاری ویزنه تالش